شرح مسئله و اهداف شرکت برای تعریف پروژه

در اکوسیستم مالی و اعتباری کشور، فرآیند اعتبارسنجی افراد و کسب‌وکارها هنوز به‌صورت محدود، جزیره‌ای و با تکیه بر داده‌های بانکی سنتی انجام می‌شود. این وضعیت باعث می‌شود بسیاری از افراد فاقد سابقه بانکی یا دارای فعالیت اقتصادی خرد، از دسترسی به تسهیلات، خرید اعتباری یا سایر خدمات مالی محروم بمانند.

در حالی‌که در جهان، مدل‌های اعتبارسنجی ترکیبی (Hybrid Credit Scoring) بر پایه‌ی تحلیل داده‌های چندمنبعی (Multi-source Data) مانند تراکنش‌های بانکی، پرداخت‌های موبایلی، سوابق اپراتوری، رفتار خرید اینترنتی و تعاملات دیجیتال شکل گرفته‌اند، در ایران هنوز زیرساختی جامع برای اعتبارسنجی سراسری و داده‌محور وجود ندارد.

هدف از این پروژه، طراحی و توسعه یک پلتفرم زیرساختی اعتبارسنجی سراسری (National Credit Scoring Infrastructure) است که بتواند با تجمیع و تحلیل داده‌های مالی و غیرف مالی کاربران در مقیاس ملی، امکان ارائه خدمات اعتباری دقیق، منعطف و قابل اعتماد را برای بانک‌ها، فین‌تک‌ها و نهادهای تنظیم‌گر فراهم کند.

اهداف کلان پروژه عبارت‌اند از:

• طراحی معماری فنی زیرساخت ملی اعتبارسنجی با قابلیت اتصال به منابع داده‌ای مختلف.
• توسعه مدل‌های اعتبارسنجی مبتنی بر داده‌های مالی و غیرف مالی (Alternative Data).
• استانداردسازی داده‌های ورودی از بانک‌ها، PSPها، اپراتورها و سوپر‌اپلیکیشن‌ها.
• طراحی API و Gateway برای ارائه خدمات Scoring به بانک‌ها و شرکت‌های مالی.
• ارتقای عدالت مالی و افزایش شمول اعتباری از طریق مدل‌های بومی‌شده و هوشمند.

چالش‌های فنی و تخصصی پروژه

1. تجمیع داده‌های چندمنبعی (Multi-source Data Integration): طراحی ساختار داده برای ترکیب اطلاعات بانکی، پرداختی، اپراتوری، مالیاتی و رفتاری در یک بستر استاندارد.
2. مدل‌سازی اعتبارسنجی چندلایه (Multi-layer Scoring Model): توسعه مدل‌هایی که بتوانند ریسک اعتباری را از جنبه‌های مختلف (بازپرداخت، پایداری درآمد، رفتار مصرفی و سابقه تراکنش) ارزیابی کنند.
3. استانداردسازی و پاک‌سازی داده‌ها: طراحی فرآیندهای ETL برای حذف داده‌های تکراری، ناسازگار و فاقد ساختار.
4. طراحی موتور هوش مصنوعی برای تحلیل ریسک: توسعه الگوریتم‌های یادگیری ماشین و یادگیری عمیق برای پیش‌بینی ریسک اعتباری با استفاده از داده‌های رفتاری.
   
   
5. مدیریت حریم خصوصی و امنیت داده: رمزنگاری داده‌ها، اعمال سیاست‌های Data Governance و رعایت الزامات قانونی در اشتراک‌گذاری داده میان نهادها.
6. تعریف شاخص‌های اعتبارسنجی بومی (Local Credit KPIs): طراحی شاخص‌هایی متناسب با الگوهای اقتصادی و اجتماعی ایران مانند ثبات شغلی، فعالیت دیجیتال و وفاداری مالی.
7. یکپارچگی با سامانه‌های بانکی و نهادهای نظارتی: طراحی Gateway ارتباطی برای تبادل داده و امتیاز اعتباری به‌صورت ایمن و بلادرنگ.
8. پشتیبانی از تحلیل اعتباری کسب‌وکارها (KYB): توسعه ماژول اختصاصی برای ارزیابی اعتباری شرکت‌های کوچک، فروشگاه‌ها و استارتاپ‌ها.

فازهای عملیاتی پیشنهادی:

• فاز ۱: تحلیل وضعیت فعلی اعتبارسنجی در کشور و شناسایی شکاف‌های داده‌ای.
• فاز ۲: طراحی معماری فنی و مدل داده استاندارد برای زیرساخت سراسری.
• فاز ۳: توسعه موتور امتیازدهی و الگوریتم‌های هوش مصنوعی.
• فاز ۴: طراحی APIها و Gateway تبادل داده با بانک‌ها و فین‌تک‌ها.
• فاز ۵: اجرای پایلوت ملی و ارزیابی عملکرد مدل در سناریوهای واقعی.

نوآوری محصول نسبت به محصولات مشابه در کشور/شرکت

1. اولین پلتفرم اعتبارسنجی جامع چندمنبعی در ایران: با تمرکز بر داده‌های بانکی، اپراتوری، مالیاتی و دیجیتال.
2. به‌کارگیری داده‌های غیربانکی (Alternative Data): استفاده از داده‌های تراکنش موبایلی، قبض، رفتار خرید، تردد و تعاملات دیجیتال در مدل اعتبار.
3. مدل‌های هوش مصنوعی قابل تبیین (Explainable AI): تحلیل و تفسیرپذیری تصمیم‌های الگوریتمی برای نهادهای نظارتی.
4. زیرساخت باز (Open Credit Infrastructure): طراحی پلتفرم APIمحور برای استفاده فین‌تک‌ها و شرکت‌های اعتباری خصوصی.
5. اعتبارسنجی بلادرنگ (Real-Time Scoring): محاسبه امتیاز اعتبار در لحظه بر اساس داده‌های زنده تراکنش و پرداخت.
6. امکان پیاده‌سازی در سطح ملی: قابلیت اتصال به شبکه بانکی، اپراتوری و داده‌های حاکمیتی.

مقیاس پروژه

مقیاس فنی: پروژه در فاز نخست برای چند بانک و شرکت پرداخت بزرگ پیاده‌سازی می‌شود و در مراحل بعدی به سطح ملی توسعه می‌یابد.
مقیاس اقتصادی: با کاهش نرخ نکول تسهیلات و افزایش دقت تصمیم‌های اعتباری، هزینه‌های ریسک مالی کاهش و دسترسی به اعتبار برای اقشار کم‌درآمد افزایش می‌یابد.

کاربران نهایی:

• بانک‌ها، مؤسسات مالی و اعتباری
• شرکت‌های پرداخت، بیمه و لندتک‌ها
• نهادهای نظارتی و حاکمیتی
• کاربران حقیقی و حقوقی در سطح کشور
  
  

تأثیر کلان:

• افزایش شمول مالی و دسترسی عادلانه به تسهیلات
• کاهش ریسک نکول و بهبود سلامت اعتباری نظام مالی
• توسعه زیرساخت داده‌محور ملی برای تصمیم‌گیری اقتصادی
• ارتقای دقت سیاست‌گذاری‌های کلان مالی و اعتباری
  
  

جمع‌بندی فازبندی پیشنهادی پروژه

فاز	عنوان فاز	خروجی کلیدی	نوع فعالیت
۱	تحلیل وضعیت موجود و نیازمندی‌های داده‌ای	گزارش تحقیق و شناسایی شکاف‌های داده	Research
۲	طراحی معماری زیرساخت و مدل داده استاندارد	مستند معماری فنی و مدل تبادل داده	Design
۳	توسعه موتور امتیازدهی و الگوریتم‌های هوش مصنوعی	مدل اعتبارسنجی و سامانه Scoring Engine	R&D
۴	طراحی API و Gateway برای تبادل داده	زیرساخت APIمحور و پروتکل امنیتی	Development
۵	اجرای پایلوت و ارزیابی عملکرد ملی	گزارش نتایج و نقشه راه توسعه سراسری	Validation

ملاحظات چارچوب پروپوزال ارسالی:

نگاه ماژولار و فازبندی:

به توجه به نوع تامین مالی پروژه که مبتنی بر اعتبار مالیاتی بانک مرکزی که عطف به تفاهم نامه بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست جمهوری است، پروپوزال تهیه شده باید ساختار فازبندی شده و ماژولار داشته باشد و برای بازه زمانی یک ساله طراحی شده باشد و از سوی دیگر خروجی های هر فاز یا ماژول قابل اندازه گیری و بررسی باشد. از این رو ساختار فازبندی پیشنهادی در RFP موجود ارائه شده است با توجه به دانش و تجربه شرکت ارسال کننده پروپوزال، قابلیت بهبود و اصلاح دارد.

نگاه مالی مبتنی بر تحقیق و توسعه:

باتوجه به ماهیت R&D این پروژه و اهمیت سهم تحقیق برای نوآوری نسبت به راهکارهای موجود در بازار یا نمونه های بین المللی، باید بیش از 40 درصد ارزش پروژه باید برای مصارف مربوط به تحقیقات مورد نیاز برای توسعه محصول باشد. میزان سطح نوآوری و بخشی از محصول / پروژه که نسبت به راهکارهای حال حاضر نوآورانه است، تصریح و شفاف شود.

سرفصل هزینه کرد موردپذیرش:

باتوجه به نوع تامین مالی پروژه، باید محل مصرف منابع تامین شده عطف به آیین نامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای پروژه های R&D در موضوعات ذیل باشد:

• تهیه و اجاره فضای کار اختصاصی تحقیق و توسعه: هزینه اجاره فضای تحقیق و توسعه با اولویت استقرار در زیست بوم نوآوری متناسب با پروژه تحقیق و توسعه

• ماشین آلات و تجهیزات: معادل استهلاک سالیانه ماشین آلات و تجهیزات در صورتی که نصب و راه اندازی شده باشد.

• نیروی انسانی : معادل حقوق و مزایای مندرج در لیست بیمه تامین اجتماعی برای نیروی انسانی مستقیم در پروژه های تحقیق و توسعه تا سقف حداکثر دستمزد مشمول کسر حق بیمه 

• مواد اولیه و قطعات مصرفی : مواد اجزاء و قطعات به میزان متناسب برای تولید آزمایشی به تعداد محدود برای ساخت نمونه اولیه و به میزان به کار رفته برای ساخت واحد آزمایشی

• تاییدیه ها و استانداردها: 

• هزینه آزمون ها و تست ها برای تحقیق و توسعه 

• استانداردهای ویژه و اختصاصی بر روی محصولات و خدمات مرتبط با پروژه مورد نظر 

• هزینه ثبت پتنت بین المللی  

• همکاری فناورانه: هزینه کرد قرارداد با شرکت های دانش بنیان و فناور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی با تایید دبیرخانه و در چارچوب سرفصل های مورد تایید هزینه کرد در پروژه های تحقیق و توسعه

در پروپوزال ارسالی، پیشنهاد کلی نسبت به ساختار هزینه اعلام گردد.

 

تدقیق فازهای عملیاتی و ساختار هزینه کرد پس از ارزیابی شرکت های درخواست دهنده، با مشارکت ذینفعان بانک مرکزی و ناظران پروژه در همکاری با شرکت انجام خواهد شد.