شرح مسئله و اهداف شرکت برای تعریف پروژه
در سالهای اخیر، مالی غیرمتمرکز (Decentralized Finance) بهعنوان یکی از مهمترین تحولات حوزه فینتک مطرح شده است. DeFi ساختاری است که با استفاده از فناوری بلاکچین (Blockchain)، خدمات مالی را بدون نیاز به واسطههای سنتی مانند بانکها یا شرکتهای پرداخت ارائه میدهد. این خدمات شامل تبادل داراییهای دیجیتال، اعطای وام، تأمین نقدینگی و مدیریت داراییها است.
در ایران، با وجود توسعه زیرساختهای پرداخت دیجیتال و ظهور فینتکهای قدرتمند، هنوز زیرساخت بومی برای خدمات مالی غیرمتمرکز وجود ندارد. بسیاری از کاربران ایرانی در پلتفرمهای بینالمللی مانند Uniswap، Aave، PancakeSwap یا Curve فعالیت میکنند که علاوه بر محدودیتهای تحریم، ریسک امنیتی و عدم دسترسی پایدار را به همراه دارد.
هدف از تعریف این پروژه، ایجاد یک سکوی خدمات مالی غیرمتمرکز بومی (Iranian DeFi Infrastructure) است که بتواند در چارچوب قوانین داخلی و سیاستهای بانک مرکزی، نسخهای بومی و قابل تنظیمگری از صرافی غیرمتمرکز (Decentralized Exchange / DEX) را ارائه دهد.
اهداف کلان این پروژه شامل:
- تحقیق و توسعه مدلهای DeFi سازگار با نظام مالی ایران
- طراحی زیرساخت معاملاتی مبتنی بر قراردادهای هوشمند (Smart Contracts)
- ایجاد بستری برای تبادل توکنهای داخلی یا داراییهای دیجیتال بومی
- فراهمسازی چارچوبی برای توسعه سایر خدمات DeFi مانند وامدهی، تأمین نقدینگی، یا بیمه غیرمتمرکز
- پشتیبانی از کیف پولهای بومی و اتصال به ریال دیجیتال به عنوان ابزار تسویه
در نهایت، این پروژه به دنبال انتقال دانش، بومیسازی فناوری بلاکچین مالی، و آمادهسازی زیرساختی برای اقتصاد دیجیتال آینده کشور است؛ جایی که تراکنشها بدون واسطه، شفاف و غیرقابل دستکاری انجام میشوند.
چالشهای فنی و تخصصی پروژه
- چارچوب حقوقی و تنظیمگری DeFi در ایران: نبود چارچوب قانونی مشخص برای داراییهای دیجیتال، قراردادهای هوشمند و صرافیهای غیرمتمرکز، یکی از بزرگترین چالشهاست. لازم است تیم تحقیق و توسعه، مطالعه تطبیقی مقررات در کشورهای مشابه (مانند ترکیه، هند، امارات) انجام دهد تا مدل حقوقی قابل دفاعی طراحی شود.
- طراحی و توسعه زیرساخت بلاکچین بومی یا Hybrid: پروژه نیازمند انتخاب میان ایجاد بلاکچین اختصاصی یا استفاده از شبکههای عمومی با لایه حاکمیتی داخلی است. طراحی معماری Layer 1 یا Layer 2 با تمرکز بر امنیت، مقیاسپذیری و سرعت، یک فاز تحقیقاتی حیاتی محسوب میشود.
- توسعه قراردادهای هوشمند امن و قابل حسابرسی: قراردادهای هوشمند (Smart Contracts) باید از طریق زبانهایی مانند Solidity یا Move توسعه یابند و پیش از اجرا، Auditing و Formal Verification شوند تا از آسیبپذیریهایی مانند Reentrancy یا Manipulation جلوگیری شود.
- توسعه مدل بازارساز خودکار (AMM – Automated Market Maker): پیادهسازی الگوریتم AMM متناسب با نقدینگی محدود و نوسان بالای بازار ایران، نیاز به تحقیق بومی در حوزه مدلهای Liquidity Pool Optimization دارد.
- چالش اتصال به داراییهای واقعی و ریال دیجیتال: بهمنظور سازگاری با نظام پولی، باید مکانیزمی برای Tokenization داراییهای واقعی (مثلاً اوراق، سپرده، یا ریال دیجیتال) طراحی شود تا در محیط DeFi قابل مبادله باشد.
- امنیت و زیرساخت: طراحی Secure Node Infrastructure برای جلوگیری از حملات سایبری، حفظ کلیدهای خصوصی، و اطمینان از عملکرد پایدار شبکه بسیار حیاتی است.
- تجربه کاربری و آموزش: با توجه به پیچیدگی مفاهیم DeFi، توسعه رابط کاربری ساده و آموزش کاربران برای تعامل امن با کیف پولها، بخش مهمی از پروژه محسوب میشود.
فازهای عملیاتی پیشنهادی:
- فاز ۱: مطالعه تطبیقی و طراحی مدل مفهومی DeFi بومی
- فاز ۲: توسعه نمونه اولیه بلاکچین یا لایه ارتباطی Hybrid
- فاز ۳: پیادهسازی صرافی غیرمتمرکز و قراردادهای هوشمند پایه
- فاز ۴: اتصال به کیف پولهای بومی و Sandbox ریال دیجیتال
- فاز ۵: آزمون امنیت، انطباق با مقررات و ارزیابی اقتصادی
نوآوری محصول نسبت به محصولات مشابه در کشور/شرکت
- اولین نمونه بومی DeFi در ایران: این پروژه نخستین تلاش رسمی برای طراحی صرافی غیرمتمرکز و خدمات مالی DeFi بومی در چارچوب قوانین داخلی است.
- سازگاری با زیرساختهای بانکی و ریال دیجیتال: برخلاف DEXهای جهانی، این پلتفرم امکان ادغام با سیستمهای بانکی ایران و ابزارهای پرداخت قانونی (مانند ریال دیجیتال یا کیف پولهای مجاز) را فراهم میکند.
- نوآوری در مدل نظارت هوشمند (RegTech): پروژه شامل طراحی ماژول «نظارت هوشمند در زنجیره» (On-chain Supervision) است تا نهادهای نظارتی بتوانند تراکنشها را بدون مداخله انسانی پایش کنند.
- بومیسازی الگوریتمهای نقدینگی: مدل بازارساز خودکار متناسب با شرایط نقدینگی کم و نرخهای تورم ایران طراحی میشود تا پایداری قیمت تضمین گردد.
- رویکرد ترکیبی (Hybrid Governance): برخلاف DeFi جهانی که فاقد کنترل مرکزی است، این پروژه از مدل ترکیبی استفاده میکند: Decentralized Execution با Centralized Oversight — یعنی اجرای غیرمتمرکز ولی تحت سیاستگذاری شفاف.
- پشتیبانی از دادههای بلاکچین خصوصی و دولتی: امکان ادغام با سامانههای تحلیلی مانند SOC یا مرکز داده بانک مرکزی جهت کنترل ریسک و تطبیق تراکنشها.
مقیاس پروژه
مقیاس فنی: پروژه میتواند در مرحله نخست بهصورت پایلوت در محیط Sandbox بانک مرکزی اجرا شود و سپس در مقیاس ملی برای کاربران فینتک، PSP و نهادهای مالی توسعه یابد.
مقیاس اقتصادی: ایجاد DeFi بومی، به کاهش وابستگی به پلتفرمهای خارجی، افزایش شفافیت تراکنشها، و تسهیل سرمایهگذاری خرد کمک میکند. پیشبینی میشود با اجرای کامل پلتفرم، حداقل ۵٪ از تراکنشهای دیجیتال خرد کشور از مسیر خدمات غیرمتمرکز عبور کنند.
کاربران نهایی:
- کاربران حقیقی فعال در معاملات داراییهای دیجیتال داخلی
- شرکتهای فینتک برای ارائه سرویسهای مالی DeFi
- بانکها و مؤسسات اعتباری برای توکنیزهکردن داراییهای خود
تأثیر کلان:
- ایجاد زیرساخت بومی دارایی دیجیتال و تراکنش شفاف
- توسعه اقتصاد دیجیتال در چارچوب مقرراتی
- تقویت توان داخلی در فناوری بلاکچین و هوش مصنوعی تحلیلی
- جذب و توسعه نیروهای متخصص در زمینه Web3
جمعبندی فازبندی پیشنهادی پروژه
فاز | عنوان فاز | خروجی کلیدی | نوع فعالیت |
۱ | تحقیق و طراحی مدل مفهومی DeFi بومی | مدل مفهومی DeFi سازگار با نظام مالی ایران | Research |
۲ | توسعه زیرساخت بلاکچین و قراردادهای هوشمند پایه | شبکه آزمایشی (Testnet) با قراردادهای اصلی DEX | Development |
۳ | طراحی بازارساز خودکار (AMM) و موتور تطبیق بومی | مدل AMM با نقدینگی محدود و کنترل قیمت | R&D |
۴ | اتصال به کیف پول و ریال دیجیتال | ماژول پرداخت و تسویه امن با Sandbox بانک مرکزی | Integration |
۵ | تست امنیت، تطبیق قانونی و ارزیابی اقتصادی | گزارش ارزیابی نهایی و مدل پیادهسازی ملی | Validation |
ملاحظات چارچوب پروپوزال ارسالی:
نگاه ماژولار و فازبندی:
به توجه به نوع تامین مالی پروژه که مبتنی بر اعتبار مالیاتی بانک مرکزی که عطف به تفاهم نامه بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست جمهوری است، پروپوزال تهیه شده باید ساختار فازبندی شده و ماژولار داشته باشد و برای بازه زمانی یک ساله طراحی شده باشد و از سوی دیگر خروجی های هر فاز یا ماژول قابل اندازه گیری و بررسی باشد. از این رو ساختار فازبندی پیشنهادی در RFP موجود ارائه شده است با توجه به دانش و تجربه شرکت ارسال کننده پروپوزال، قابلیت بهبود و اصلاح دارد.
نگاه مالی مبتنی بر تحقیق و توسعه:
باتوجه به ماهیت R&D این پروژه و اهمیت سهم تحقیق برای نوآوری نسبت به راهکارهای موجود در بازار یا نمونه های بین المللی، باید بیش از 40 درصد ارزش پروژه باید برای مصارف مربوط به تحقیقات مورد نیاز برای توسعه محصول باشد. میزان سطح نوآوری و بخشی از محصول / پروژه که نسبت به راهکارهای حال حاضر نوآورانه است، تصریح و شفاف شود.
سرفصل هزینه کرد موردپذیرش:
باتوجه به نوع تامین مالی پروژه، باید محل مصرف منابع تامین شده عطف به آیین نامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای پروژه های R&D در موضوعات ذیل باشد:
- تهیه و اجاره فضای کار اختصاصی تحقیق و توسعه: هزینه اجاره فضای تحقیق و توسعه با اولویت استقرار در زیست بوم نوآوری متناسب با پروژه تحقیق و توسعه
- ماشین آلات و تجهیزات: معادل استهلاک سالیانه ماشین آلات و تجهیزات در صورتی که نصب و راه اندازی شده باشد.
- نیروی انسانی : معادل حقوق و مزایای مندرج در لیست بیمه تامین اجتماعی برای نیروی انسانی مستقیم در پروژه های تحقیق و توسعه تا سقف حداکثر دستمزد مشمول کسر حق بیمه
- مواد اولیه و قطعات مصرفی : مواد اجزاء و قطعات به میزان متناسب برای تولید آزمایشی به تعداد محدود برای ساخت نمونه اولیه و به میزان به کار رفته برای ساخت واحد آزمایشی
- تاییدیه ها و استانداردها:
- هزینه آزمون ها و تست ها برای تحقیق و توسعه
- استانداردهای ویژه و اختصاصی بر روی محصولات و خدمات مرتبط با پروژه مورد نظر
- هزینه ثبت پتنت بین المللی
- همکاری فناورانه: هزینه کرد قرارداد با شرکت های دانش بنیان و فناور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی با تایید دبیرخانه و در چارچوب سرفصل های مورد تایید هزینه کرد در پروژه های تحقیق و توسعه
در پروپوزال ارسالی، پیشنهاد کلی نسبت به ساختار هزینه اعلام گردد.
تدقیق فازهای عملیاتی و ساختار هزینه کرد پس از ارزیابی شرکت های درخواست دهنده، با مشارکت ذینفعان بانک مرکزی و ناظران پروژه در همکاری با شرکت انجام خواهد شد.