شرح مسئله و اهداف شرکت برای تعریف پروژه
با آغاز فازهای اجرایی ریال دیجیتال بهعنوان شکل الکترونیکی پول ملی و زیرساخت پرداخت نسل جدید بانک مرکزی، نیاز به ایجاد ابزارهای کاربرمحور برای ذخیره، پرداخت، دریافت و تعامل با ریال دیجیتال بهشدت احساس میشود. در حال حاضر، زیرساختهای فنی و کیفپولهای موجود در مرحله آزمایشی و محدود هستند و بیشتر در قالبهای بانکی سنتی طراحی شدهاند.
در سطح بینالمللی، کشورهایی مانند چین (e-CNY)، نیجریه (eNaira) و هند (Digital Rupee) با طراحی کیفپولهای مستقل (Standalone Wallets) توانستهاند تعامل کاربران، کسبوکارها و فینتکها با پول دیجیتال ملی را تسهیل کنند. این کیفپولها نهتنها ابزار ذخیرهسازی ریال دیجیتال هستند، بلکه سکوی توسعه خدمات مالی مکمل مانند پرداختهای آفلاین، P2P، تسویه فوری و قراردادهای مشروط نیز محسوب میشوند.
در ایران، ایجاد کیفپول مستقل برای فینتکها و بانکها گامی کلیدی در توسعه زیستبوم ریال دیجیتال است تا ضمن رعایت استانداردهای امنیتی بانک مرکزی، به فینتکها اجازه داده شود خدمات خلاقانهای بر بستر این پول دیجیتال ارائه دهند.
اهداف کلان پروژه عبارتاند از:
- طراحی و توسعه کیفپول امن و مقیاسپذیر برای تعامل مستقیم با زیرساخت ریال دیجیتال بانک مرکزی.
- فراهمسازی امکان استفاده از ریال دیجیتال برای پرداختهای آنلاین، حضوری، آفلاین و P2P.
- ایجاد API و SDK برای فینتکها و بانکها بهمنظور ادغام با خدمات مالی خود.
- تضمین انطباق کامل با الزامات امنیتی، رمزنگاری و احراز هویت دیجیتال بانک مرکزی.
- حمایت از توسعه اقتصاد دیجیتال از طریق ایجاد ابزار استاندارد برای کاربران و کسبوکارها.
چالشهای فنی و تخصصی پروژه
- تعامل با زیرساخت بانک مرکزی (CBDC Core): طراحی لایه ارتباطی امن بین کیفپول و هسته ریال دیجیتال برای صدور، انتقال، امحا و تسویه تراکنشها.
- امنیت و رمزنگاری: پیادهسازی ماژولهای رمزنگاری قوی (ECC, AES, HMAC) برای حفاظت از کلیدهای خصوصی کاربران، امضای دیجیتال تراکنشها و جلوگیری از جعل یا تکرار تراکنش.
- پشتیبانی از پرداختهای آفلاین: طراحی مکانیزم تراکنشهای مبتنی بر Near Field (NFC/Bluetooth) برای انجام پرداخت در شرایط بدون اتصال شبکه با تضمین جلوگیری از Double Spending.
- احراز هویت و حریم خصوصی: یکپارچگی با سیستمهای KYC، eKYC و هویت خودسازگار (Self-Sovereign Identity – SSI) برای اطمینان از شناسایی کاربران بدون افشای غیرضروری دادههای شخصی.
- مدیریت کیفهای چندسطحی (Hierarchical Wallets): پشتیبانی از سطوح مختلف کاربران (فردی، شرکتی، سازمانی) و تخصیص محدودیتهای تراکنشی متفاوت.
- مدیریت کلید و بازیابی امن (Key Recovery): طراحی سازوکارهای پشتیبان برای بازیابی کیف در صورت گم شدن دستگاه یا از بین رفتن کلید رمزنگاری، بدون نقض امنیت کاربر.
- طراحی UX ساده و قابل اعتماد: تجربه کاربری باید در حد اپلیکیشنهای پرداخت عمومی باشد؛ شامل داشبورد تراکنش، مدیریت کیفهای فرعی، گزارشگیری و هشدارهای امنیتی.
- همسویی با استانداردهای Open API: فراهمسازی امکان توسعه ماژولهای جدید برای فینتکها (مانند سرویسهای پرداخت قبض، تسویه فروشندگان، اعتبار خرد و بیمه خرد).
فازهای عملیاتی پیشنهادی:
- فاز ۱: تحقیق و تحلیل معماری کیفپولهای بینالمللی CBDC و مدلهای موفق (e-CNY, Sand Dollar, eNaira).
- فاز ۲: طراحی معماری فنی کیفپول مستقل و تعامل با هسته ریال دیجیتال.
- فاز ۳: توسعه ماژولهای اصلی (کیفپول، تراکنش، احراز هویت، پرداخت آفلاین).
- فاز ۴: طراحی رابط کاربری و ماژول API/SDK برای فینتکها.
- فاز ۵: آزمون امنیتی، ارزیابی عملکرد و اجرای پایلوت با بانک منتخب یا شرکت پرداخت.
نوآوری محصول نسبت به محصولات مشابه در کشور/شرکت
- اولین کیفپول مستقل ریال دیجیتال برای فینتکها: برخلاف کیفپولهای بانکی فعلی که محدود به اکوسیستم خاص هستند، این کیفپول بهصورت مستقل عمل میکند و قابلیت ادغام با چند بانک و چند فینتک را دارد.
- پشتیبانی از پرداخت آفلاین و چنددستگاهی: کاربران میتوانند حتی بدون اینترنت، تراکنش انجام دهند و دادهها پس از اتصال همگام شوند.
- امنیت سطح بانک مرکزی: استفاده از ماژول امنیتی سختافزاری (Secure Element) و رمزنگاری انتهابهانتها (E2EE) برای حفاظت کامل از دادههای تراکنش.
- قابلیت ادغام API باز: ارائه بستر توسعه برای استارتاپها و بانکها جهت افزودن سرویسهای متنوع (وام، اقساط، بیمه، اعتبارات خرد).
- پشتیبانی از مدل کیفپول سازمانی و اشتراکی: طراحی برای کسبوکارهایی که نیاز به مدیریت چندسطحی داراییها و حسابهای ریال دیجیتال دارند.
- سازگاری با سایر سامانههای مالی ملی: امکان تعامل با سامانههای پلپی، شاپرک و سامانههای هویتی مانند شاهکار یا سیام.
مقیاس پروژه
مقیاس فنی: پروژه ابتدا در محیط پایلوت با بانک مرکزی و یک بانک منتخب اجرا میشود، سپس در فاز دوم با ارائه SDK برای فینتکها به یک پلتفرم گسترده ملی تبدیل خواهد شد.
مقیاس اقتصادی: ایجاد این کیفپول به بانکها و شرکتهای فینتک امکان میدهد خدمات مالی متنوعی مبتنی بر ریال دیجیتال ارائه دهند، هزینه تراکنشها را کاهش دهند و سرعت پرداخت را افزایش دهند.
کاربران نهایی:
- بانکها برای ارائه خدمات مبتنی بر ریال دیجیتال به مشتریان خود
- شرکتهای فینتک جهت توسعه سرویسهای مالی نوآورانه
- کاربران حقیقی برای پرداختهای روزمره، شخصبهشخص و آنلاین
- نهادهای حاکمیتی برای اجرای سیاستهای پولی دقیق و کنترل نقدینگی
تأثیر کلان:
- افزایش سرعت پذیرش و گسترش کاربرد ریال دیجیتال در سطح ملی
- کاهش وابستگی به زیرساختهای کارتی و تراکنشهای پرهزینه سنتی
- بهبود شفافیت مالی و کاهش ریسک پولشویی و تقلب
- تقویت جایگاه فینتکها در اکوسیستم پولی دیجیتال کشور
جمعبندی فازبندی پیشنهادی پروژه
فاز | عنوان فاز | خروجی کلیدی | نوع فعالیت |
۱ | مطالعه تطبیقی کیفپولهای بینالمللی CBDC | گزارش تحقیق و تحلیل نیازمندیهای بومی | Research |
۲ | طراحی معماری فنی و تعامل با هسته ریال دیجیتال | مستند فنی، مدل داده و پروتکلهای ارتباطی | Design |
۳ | توسعه ماژولهای اصلی کیفپول | زیرساخت نرمافزاری تراکنش، رمزنگاری و پرداخت آفلاین | Development |
۴ | طراحی رابط کاربری و SDK فینتک | اپلیکیشن کاربر و API توسعهدهندگان | Implementation |
۵ | تست امنیتی، پایلوت و ارزیابی عملکرد | گزارش ارزیابی و مستندات فنی نهایی | Validation |
ملاحظات چارچوب پروپوزال ارسالی:
نگاه ماژولار و فازبندی:
به توجه به نوع تامین مالی پروژه که مبتنی بر اعتبار مالیاتی بانک مرکزی که عطف به تفاهم نامه بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست جمهوری است، پروپوزال تهیه شده باید ساختار فازبندی شده و ماژولار داشته باشد و برای بازه زمانی یک ساله طراحی شده باشد و از سوی دیگر خروجی های هر فاز یا ماژول قابل اندازه گیری و بررسی باشد. از این رو ساختار فازبندی پیشنهادی در RFP موجود ارائه شده است با توجه به دانش و تجربه شرکت ارسال کننده پروپوزال، قابلیت بهبود و اصلاح دارد.
نگاه مالی مبتنی بر تحقیق و توسعه:
باتوجه به ماهیت R&D این پروژه و اهمیت سهم تحقیق برای نوآوری نسبت به راهکارهای موجود در بازار یا نمونه های بین المللی، باید بیش از 40 درصد ارزش پروژه باید برای مصارف مربوط به تحقیقات مورد نیاز برای توسعه محصول باشد. میزان سطح نوآوری و بخشی از محصول / پروژه که نسبت به راهکارهای حال حاضر نوآورانه است، تصریح و شفاف شود.
سرفصل هزینه کرد موردپذیرش:
باتوجه به نوع تامین مالی پروژه، باید محل مصرف منابع تامین شده عطف به آیین نامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای پروژه های R&D در موضوعات ذیل باشد:
- تهیه و اجاره فضای کار اختصاصی تحقیق و توسعه: هزینه اجاره فضای تحقیق و توسعه با اولویت استقرار در زیست بوم نوآوری متناسب با پروژه تحقیق و توسعه
- ماشین آلات و تجهیزات: معادل استهلاک سالیانه ماشین آلات و تجهیزات در صورتی که نصب و راه اندازی شده باشد.
- نیروی انسانی : معادل حقوق و مزایای مندرج در لیست بیمه تامین اجتماعی برای نیروی انسانی مستقیم در پروژه های تحقیق و توسعه تا سقف حداکثر دستمزد مشمول کسر حق بیمه
- مواد اولیه و قطعات مصرفی : مواد اجزاء و قطعات به میزان متناسب برای تولید آزمایشی به تعداد محدود برای ساخت نمونه اولیه و به میزان به کار رفته برای ساخت واحد آزمایشی
- تاییدیه ها و استانداردها:
- هزینه آزمون ها و تست ها برای تحقیق و توسعه
- استانداردهای ویژه و اختصاصی بر روی محصولات و خدمات مرتبط با پروژه مورد نظر
- هزینه ثبت پتنت بین المللی
- همکاری فناورانه: هزینه کرد قرارداد با شرکت های دانش بنیان و فناور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی با تایید دبیرخانه و در چارچوب سرفصل های مورد تایید هزینه کرد در پروژه های تحقیق و توسعه
در پروپوزال ارسالی، پیشنهاد کلی نسبت به ساختار هزینه اعلام گردد.
تدقیق فازهای عملیاتی و ساختار هزینه کرد پس از ارزیابی شرکت های درخواست دهنده، با مشارکت ذینفعان بانک مرکزی و ناظران پروژه در همکاری با شرکت انجام خواهد شد.