شرح مسئله و اهداف شرکت برای تعریف پروژه
با راهاندازی پلپی (سامانه پرداخت لحظهای بانک مرکزی ایران) بهعنوان نسل جدیدی از زیرساختهای پرداخت، امکان انتقال وجه آنی ۲۴/۷ با کارمزد پایین و تسویه بلادرنگ فراهم شده است. با این حال، در حال حاضر تمرکز پلپی صرفاً بر انتقال وجه پایه است و هنوز کاربردهای نوآورانه و خدمات مکمل مالی بر بستر آن توسعه نیافته است.
در نظامهای پرداخت پیشرفته دنیا (مانند Faster Payments در بریتانیا، PIX در برزیل، و UPI در هند)، زیرساختهای پرداخت لحظهای نه تنها برای تراکنشهای ساده، بلکه بهعنوان سکویی برای توسعه خدمات مالی ارزشافزوده مانند Split Payment، P2P Lending، پرداخت مشروط (Conditional Payment) و پرداخت با شناسه یکتا (Proxy ID) استفاده میشوند.
هدف از تعریف این پروژه، طراحی و پیادهسازی مجموعهای از راهکارهای پرداخت نوآورانه مبتنی بر پلپی است که بتوانند به گسترش خدمات مالی بینفردی، تسویه آنی میان پذیرندگان (Merchants) و کاربران، و ایجاد تجربهای مدرن و هوشمند در پرداختهای خرد و کلان منجر شوند.
اهداف کلان پروژه عبارتاند از:
- توسعه خدمات Split Payment (پرداخت اشتراکی) برای تقسیم خودکار مبالغ بین ذینفعان یک تراکنش (مانند فروشنده، شریک تجاری، مالیات و کارمزد پلتفرم).
- طراحی زیرساخت P2P Lending (وامدهی همتابههمتا) بر بستر پلپی با قابلیت تسویه آنی اقساط و کنترل بازپرداخت خودکار.
- پیادهسازی پرداختهای مبتنی بر شناسه یکتا (Proxy ID) برای حذف وابستگی به شماره کارت و افزایش امنیت پرداخت.
- ایجاد API و SDK توسعه برای فینتکها و بانکها جهت ارائه سرویسهای نوآورانه بر بستر پلپی.
- کاهش هزینه تسویه، افزایش سرعت گردش پول و ارتقای تجربه کاربری در نظام پرداخت کشور.
چالشهای فنی و تخصصی پروژه
- طراحی لایه میانی (Middleware) بین پلپی و سرویسهای ارزشافزوده: لازم است معماری نرمافزاری مقیاسپذیر برای مدیریت تراکنشهای Split و P2P طراحی شود تا بدون اختلال در تسویه، چندذینفعی و تسویه همزمان پشتیبانی گردد.
- مدیریت شناسایی یکتا (Proxy ID Management): طراحی سیستم ثبت و نگهداری شناسههای یکتا (مثلاً شماره موبایل یا ایمیل) که با شماره شبا یا کارت مرتبط است، با رعایت الزامات امنیتی و حفظ حریم خصوصی.
- طراحی مدل Split Payment: تعریف ساختار داده تراکنش، الگوریتم تقسیم وجه، و سازوکار کنترل تسویه چندبخشی با کارایی بالا و انطباق با استانداردهای بانک مرکزی.
- یکپارچگی با بانکها و سوئیچهای پرداخت: هماهنگی با APIهای بانک مرکزی، شاپرک و بانکهای عامل برای مدیریت تسویه آنی و مدیریت خطاها (Failure Handling).
- چالش امنیتی در تراکنشهای P2P و مشروط: طراحی مکانیسم Smart Contract-like برای پرداخت مشروط و تضمین تسویه فقط در صورت تحقق شرایط تعریفشده (مثلاً تحویل کالا).
- طراحی UX و فرایند احراز هویت در سطح کاربر نهایی: ایجاد تجربه کاربری ساده، امن و منطبق با سیاستهای AML/KYC برای کاربران حقیقی و حقوقی.
- مدیریت ریسک و گزارشگری نظارتی: طراحی موتور تحلیل تراکنش برای کشف الگوهای مشکوک (Fraud Detection) و تولید گزارشهای استاندارد برای نهادهای نظارتی.
فازهای عملیاتی پیشنهادی:
- فاز ۱: مطالعه تطبیقی مدلهای بینالمللی (PIX، UPI، Faster Payments) و استخراج الزامات بومی
- فاز ۲: طراحی معماری سیستم و APIهای تعامل با پلپی
- فاز ۳: توسعه ماژولهای Split Payment، P2P Lending و Proxy ID
- فاز ۴: طراحی سامانه پایش، گزارشدهی و کشف تخلف تراکنشی
- فاز ۵: اجرای پایلوت با بانک عامل و PSP منتخب و ارزیابی کارایی
نوآوری محصول نسبت به محصولات مشابه در کشور/شرکت
- اولین سکوی ارزشافزوده بومی بر بستر پلپی: این پروژه اولین تلاش برای تبدیل پلپی از یک زیرساخت صرف انتقال وجه، به یک پلتفرم هوشمند خدمات مالی است.
- Split Payment چندذینفعی: پرداخت خودکار بین چند طرف در یک تراکنش واحد، مناسب برای مارکتپلیسها، اپراتورهای خدمات و پلتفرمهای اقتصادی.
- وامدهی لحظهای P2P با تسویه خودکار: تسهیل وامهای خرد بین کاربران با تسویه آنی اقساط و حذف واسطههای سنتی.
- پرداخت مبتنی بر شناسه یکتا (Proxy ID): حذف وابستگی به شماره کارت و جایگزینی آن با شناسه قابلانتقال امن (موبایل، ایمیل یا QR Code).
- API باز برای توسعهدهندگان فینتک: ایجاد زیرساخت قابلاتصال برای نوآوری شرکتهای ثالث و ارائه خدمات جدید روی پلپی.
- تحلیل داده و هوش نظارتی: استفاده از دادههای تراکنشی برای تشخیص الگوهای پرداخت، رفتار کاربری و ریسکهای مالی در زمان واقعی.
مقیاس پروژه
مقیاس فنی: پروژه در فاز نخست برای چند بانک منتخب و تعداد محدودی پذیرنده بزرگ پیادهسازی میشود و سپس با توسعه APIهای عمومی، قابلیت اتصال برای تمامی فینتکها و بانکها فراهم خواهد شد.
مقیاس اقتصادی: با فراهمسازی خدمات Split Payment و P2P Lending، میلیونها تراکنش خرد روزانه میتوانند از مدلهای تسویه آنی بهرهمند شوند؛ این امر به کاهش هزینههای عملیاتی، افزایش سرعت گردش پول، و ایجاد فرصتهای جدید درآمدی برای فینتکها منجر میشود.
کاربران نهایی:
- بانکها و شرکتهای PSP برای ارائه خدمات مالی لحظهای
- پلتفرمهای فروش آنلاین، سوپر اپها و مارکتپلیسها
- کاربران حقیقی برای پرداختهای شخصی و وامدهی همتابههمتا
- نهادهای تنظیمگر برای نظارت و پایش تراکنشهای نوآورانه
تأثیر کلان:
- افزایش بهرهوری در نظام پرداخت کشور
- کاهش وابستگی به کارت و زیرساختهای قدیمی مانند پایا و ساتنا
- گسترش دسترسی به خدمات مالی نوین برای اقشار مختلف جامعه
- تسهیل رشد اقتصاد دیجیتال و همسویی با روند جهانی Open Banking
جمعبندی فازبندی پیشنهادی پروژه
فاز | عنوان فاز | خروجی کلیدی | نوع فعالیت |
۱ | مطالعه تطبیقی مدلهای جهانی پرداخت لحظهای | گزارش تحلیل و نقشه راه بومی | Research |
۲ | طراحی معماری سیستم و تعامل با پلپی | مستند فنی APIها و مدل داده | Design |
۳ | توسعه ماژولهای Split Payment، P2P Lending، Proxy ID | زیرساخت نرمافزاری قابل استقرار | Development |
۴ | طراحی سامانه پایش و تحلیل تراکنشها | ماژول نظارتی و گزارشدهی AML/Fraud | R&D |
۵ | اجرای پایلوت و ارزیابی عملکرد | گزارش عملکرد و مدل تجاری نهایی | Validation |
ملاحظات چارچوب پروپوزال ارسالی:
نگاه ماژولار و فازبندی:
به توجه به نوع تامین مالی پروژه که مبتنی بر اعتبار مالیاتی بانک مرکزی که عطف به تفاهم نامه بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست جمهوری است، پروپوزال تهیه شده باید ساختار فازبندی شده و ماژولار داشته باشد و برای بازه زمانی یک ساله طراحی شده باشد و از سوی دیگر خروجی های هر فاز یا ماژول قابل اندازه گیری و بررسی باشد. از این رو ساختار فازبندی پیشنهادی در RFP موجود ارائه شده است با توجه به دانش و تجربه شرکت ارسال کننده پروپوزال، قابلیت بهبود و اصلاح دارد.
نگاه مالی مبتنی بر تحقیق و توسعه:
باتوجه به ماهیت R&D این پروژه و اهمیت سهم تحقیق برای نوآوری نسبت به راهکارهای موجود در بازار یا نمونه های بین المللی، باید بیش از 40 درصد ارزش پروژه باید برای مصارف مربوط به تحقیقات مورد نیاز برای توسعه محصول باشد. میزان سطح نوآوری و بخشی از محصول / پروژه که نسبت به راهکارهای حال حاضر نوآورانه است، تصریح و شفاف شود.
سرفصل هزینه کرد موردپذیرش:
باتوجه به نوع تامین مالی پروژه، باید محل مصرف منابع تامین شده عطف به آیین نامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای پروژه های R&D در موضوعات ذیل باشد:
- تهیه و اجاره فضای کار اختصاصی تحقیق و توسعه: هزینه اجاره فضای تحقیق و توسعه با اولویت استقرار در زیست بوم نوآوری متناسب با پروژه تحقیق و توسعه
- ماشین آلات و تجهیزات: معادل استهلاک سالیانه ماشین آلات و تجهیزات در صورتی که نصب و راه اندازی شده باشد.
- نیروی انسانی : معادل حقوق و مزایای مندرج در لیست بیمه تامین اجتماعی برای نیروی انسانی مستقیم در پروژه های تحقیق و توسعه تا سقف حداکثر دستمزد مشمول کسر حق بیمه
- مواد اولیه و قطعات مصرفی : مواد اجزاء و قطعات به میزان متناسب برای تولید آزمایشی به تعداد محدود برای ساخت نمونه اولیه و به میزان به کار رفته برای ساخت واحد آزمایشی
- تاییدیه ها و استانداردها:
- هزینه آزمون ها و تست ها برای تحقیق و توسعه
- استانداردهای ویژه و اختصاصی بر روی محصولات و خدمات مرتبط با پروژه مورد نظر
- هزینه ثبت پتنت بین المللی
- همکاری فناورانه: هزینه کرد قرارداد با شرکت های دانش بنیان و فناور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی با تایید دبیرخانه و در چارچوب سرفصل های مورد تایید هزینه کرد در پروژه های تحقیق و توسعه
در پروپوزال ارسالی، پیشنهاد کلی نسبت به ساختار هزینه اعلام گردد.
تدقیق فازهای عملیاتی و ساختار هزینه کرد پس از ارزیابی شرکت های درخواست دهنده، با مشارکت ذینفعان بانک مرکزی و ناظران پروژه در همکاری با شرکت انجام خواهد شد.