شرح مسئله و اهداف شرکت برای تعریف پروژه
در نظامهای حقوقی و مالی سنتی، تنظیم، امضا و اجرای قراردادها فرآیندی زمانبر، پرهزینه و متکی بر اعتماد میان طرفین است. بسیاری از اختلافات حقوقی ناشی از عدم شفافیت در تعهدات طرفین یا عدم امکان اثبات اجرای مفاد قرارداد بهصورت دقیق است. در ایران نیز با وجود پیشرفت در دیجیتالیسازی فرآیندهای حقوقی، هنوز زیرساختی برای ایجاد و اجرای قراردادهای هوشمند (Smart Contracts) وجود ندارد که بتواند اجرای خودکار، امن و قابل استناد تعهدات را تضمین کند.
فناوری بلاکچین (Blockchain) با ویژگیهایی مانند شفافیت، غیرقابلتغییر بودن و حذف واسطههای غیرضروری، بستری مناسب برای تحول در حوزه حقوقی و قراردادی فراهم کرده است. در این بستر، میتوان قراردادها را در قالب کدهای دیجیتال تعریف کرد تا در صورت وقوع شرایط از پیش تعیینشده، مفاد قرارداد بهصورت خودکار اجرا شوند.
هدف از تعریف این پروژه، ایجاد سکوی بومی برای تنظیم، ثبت، و اجرای قراردادهای حقوقی مبتنی بر بلاکچین است که بتواند در چارچوب قوانین ایران و با انطباق با الزامات بانک مرکزی، قوه قضائیه و نهادهای تنظیمگر، امکان انعقاد قراردادهای قابل استناد و خوداجرا را برای سازمانها، شرکتها و اشخاص فراهم کند.
اهداف کلان پروژه عبارتاند از:
- توسعه زیرساخت بومی قراردادهای هوشمند سازگار با قوانین داخلی
- تسهیل انعقاد قراردادهای مالی، بانکی، بیمهای و تجاری بهصورت دیجیتال
- کاهش هزینههای حقوقی و افزایش شفافیت در تعهدات طرفین
- امکان ثبت زمان، مکان، امضا و مفاد قرارداد در زنجیره بلاکچین برای جلوگیری از جعل و انکار
- فراهمسازی ابزارهایی برای یکپارچگی با سامانههای احراز هویت (مانند سامانه سیام و امضای دیجیتال ملی)
این سکوی حقوقی میتواند بهعنوان یکی از پایههای تحول دیجیتال در نظام حقوقی کشور عمل کند و به توسعه خدمات نوینی در حوزه RegTech و GovTech منجر شود.
چالشهای فنی و تخصصی پروژه
- تطبیق قراردادهای هوشمند با چارچوب حقوقی ایران: قوانین فعلی، قراردادهای دیجیتال را بهصورت محدود میپذیرند. پروژه باید در فاز نخست، مطالعه تطبیقی بینالمللی و بومیسازی مفاهیم Smart Legal Contracts را انجام دهد تا سازگار با قانون تجارت الکترونیک و آیین دادرسی مدنی باشد.
- توسعه زبان توصیف قراردادهای هوشمند: طراحی زبان یا ساختار دادهای برای ترجمه بندهای قراردادی به کدهای اجرایی یکی از چالشهای کلیدی است. این زبان باید ترکیبی از منطق حقوقی و قواعد برنامهنویسی باشد.
- امنیت و صحت اجرای قراردادها: در قراردادهای خوداجرا، هر خطا در کد میتواند منجر به زیان مالی شود. لذا طراحی ماژولهای نظارتی، تأیید کد (Code Audit) و سازوکار بازبینی قبل از استقرار ضروری است.
- احراز هویت و امضای دیجیتال طرفین: اتصال پلتفرم به زیرساختهای رسمی کشور مانند امضای دیجیتال، سامانه شاهکار و سامانه سیام برای تأیید اصالت طرفین ضروری است.
- مدیریت حریم خصوصی و ذخیره امن دادههای قراردادی: برخی مفاد قرارداد باید محرمانه بماند. لذا باید از مدل ذخیرهسازی ترکیبی استفاده شود (Metadata روی زنجیره و محتوای قرارداد در فضای رمزنگاریشده خارج از زنجیره).
- چالش فنی در طراحی ماژولهای کاربردی:
- فاز ۱: تحقیق و طراحی مدل مفهومی قراردادهای هوشمند بومی
- فاز ۲: توسعه هسته بلاکچینی و زبان تعریف قرارداد
- فاز ۳: پیادهسازی ماژول امضای دیجیتال و احراز هویت کاربران
- فاز ۴: طراحی رابط کاربری و موتور اجرای خودکار قراردادها
- فاز ۵: آزمون حقوقی، امنیتی و ارزیابی تطبیق با مقررات
- فاز ۱: تحقیق و طراحی مدل مفهومی قراردادهای هوشمند بومی
نوآوری محصول نسبت به محصولات مشابه در کشور/شرکت
- اولین سکوی بومی قرارداد هوشمند سازگار با قوانین ایران: در حال حاضر هیچ پلتفرم رسمی و بومی در ایران برای تنظیم و اجرای قراردادهای هوشمند وجود ندارد. این پروژه نخستین نمونه زیرساخت حقوقی دیجیتال با پشتوانه فنی بلاکچین خواهد بود.
- نوآوری در زبان ترکیبی حقوقی–فنی: طراحی زبانی که بندهای قراردادی را به کد اجرایی تبدیل کند (Legal Script Language) نوآوری کلیدی این پروژه است.
- ادغام با سیستم احراز هویت ملی و امضای دیجیتال: امکان تأیید اصالت طرفین از طریق سامانههای ملی و ثبت اثر زمانی (Timestamp) قرارداد در زنجیره بلاکچین.
- قراردادهای خوداجرا در اکوسیستم بانکی و مالی: اجرای خودکار شرایطی مانند پرداخت اقساط، آزادسازی وثیقه یا انتقال مالکیت دارایی در صورت تحقق بندهای قراردادی.
- شفافیت و قابلیت نظارت حقوقی: نهادهای نظارتی میتوانند بدون مداخله در محتوا، از صحت، زمان و اجرای قرارداد اطمینان حاصل کنند.
- امکان توسعه به کاربردهای حقوقی گستردهتر: این پلتفرم میتواند پایهای برای خدماتی نظیر داوری دیجیتال، اوراق بهادار هوشمند و ثبت مالکیت دیجیتال باشد.
مقیاس پروژه
مقیاس فنی: در فاز نخست، پروژه میتواند برای قراردادهای مالی ساده میان دو طرف (مثلاً قرارداد وام، اجاره یا پیمانکاری) در محیط آزمایشی اجرا شود و پس از تأیید، به قراردادهای پیچیدهتر در سطح بانکی و سازمانی گسترش یابد.
مقیاس اقتصادی: توسعه قراردادهای هوشمند باعث کاهش هزینههای حقوقی و تسریع در معاملات میشود. پیشبینی میشود با استقرار کامل پلتفرم، هزینههای مرتبط با دادرسی و اختلافات قراردادی تا ۴۰٪ کاهش یابد.
کاربران نهایی:
- بانکها، مؤسسات مالی و بیمهها برای قراردادهای خودکار
- کسبوکارها و فینتکها برای تنظیم قراردادهای سریع و معتبر
- نهادهای حقوقی و نظارتی برای نظارت بر فرایندهای قراردادی
تأثیر کلان:
- ارتقای شفافیت در نظام حقوقی و مالی کشور
- تسهیل تجارت الکترونیکی و کاهش منازعات حقوقی
- حرکت به سمت دولت هوشمند و عدالت دیجیتال
- ایجاد زیرساخت اعتماد حقوقی مبتنی بر فناوری در سطح ملی
جمعبندی فازبندی پیشنهادی پروژه
فاز | عنوان فاز | خروجی کلیدی | نوع فعالیت |
۱ | تحقیق و طراحی مدل مفهومی قرارداد هوشمند بومی | گزارش تحقیق و مدل مفهومی بومیسازیشده | Research |
۲ | توسعه هسته بلاکچینی و زبان تعریف قرارداد | ماژول فنی ثبت و اجرای قراردادها | Development |
۳ | اتصال به امضای دیجیتال و سامانه احراز هویت ملی | زیرساخت اعتبارسنجی و تأیید اصالت طرفین | Integration |
۴ | طراحی رابط کاربری و موتور اجرای خودکار قراردادها | پلتفرم عملیاتی و داشبورد مدیریت قراردادها | Implementation |
۵ | آزمون حقوقی و ارزیابی تطبیق با مقررات | گزارش نهایی و مدل تجاری قابل استقرار | Validation |
ملاحظات چارچوب پروپوزال ارسالی:
نگاه ماژولار و فازبندی:
به توجه به نوع تامین مالی پروژه که مبتنی بر اعتبار مالیاتی بانک مرکزی که عطف به تفاهم نامه بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست جمهوری است، پروپوزال تهیه شده باید ساختار فازبندی شده و ماژولار داشته باشد و برای بازه زمانی یک ساله طراحی شده باشد و از سوی دیگر خروجی های هر فاز یا ماژول قابل اندازه گیری و بررسی باشد. از این رو ساختار فازبندی پیشنهادی در RFP موجود ارائه شده است با توجه به دانش و تجربه شرکت ارسال کننده پروپوزال، قابلیت بهبود و اصلاح دارد.
نگاه مالی مبتنی بر تحقیق و توسعه:
باتوجه به ماهیت R&D این پروژه و اهمیت سهم تحقیق برای نوآوری نسبت به راهکارهای موجود در بازار یا نمونه های بین المللی، باید بیش از 40 درصد ارزش پروژه باید برای مصارف مربوط به تحقیقات مورد نیاز برای توسعه محصول باشد. میزان سطح نوآوری و بخشی از محصول / پروژه که نسبت به راهکارهای حال حاضر نوآورانه است، تصریح و شفاف شود.
سرفصل هزینه کرد موردپذیرش:
باتوجه به نوع تامین مالی پروژه، باید محل مصرف منابع تامین شده عطف به آیین نامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای پروژه های R&D در موضوعات ذیل باشد:
- تهیه و اجاره فضای کار اختصاصی تحقیق و توسعه: هزینه اجاره فضای تحقیق و توسعه با اولویت استقرار در زیست بوم نوآوری متناسب با پروژه تحقیق و توسعه
- ماشین آلات و تجهیزات: معادل استهلاک سالیانه ماشین آلات و تجهیزات در صورتی که نصب و راه اندازی شده باشد.
- نیروی انسانی : معادل حقوق و مزایای مندرج در لیست بیمه تامین اجتماعی برای نیروی انسانی مستقیم در پروژه های تحقیق و توسعه تا سقف حداکثر دستمزد مشمول کسر حق بیمه
- مواد اولیه و قطعات مصرفی : مواد اجزاء و قطعات به میزان متناسب برای تولید آزمایشی به تعداد محدود برای ساخت نمونه اولیه و به میزان به کار رفته برای ساخت واحد آزمایشی
- تاییدیه ها و استانداردها:
- هزینه آزمون ها و تست ها برای تحقیق و توسعه
- استانداردهای ویژه و اختصاصی بر روی محصولات و خدمات مرتبط با پروژه مورد نظر
- هزینه ثبت پتنت بین المللی
- همکاری فناورانه: هزینه کرد قرارداد با شرکت های دانش بنیان و فناور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی با تایید دبیرخانه و در چارچوب سرفصل های مورد تایید هزینه کرد در پروژه های تحقیق و توسعه
در پروپوزال ارسالی، پیشنهاد کلی نسبت به ساختار هزینه اعلام گردد.
تدقیق فازهای عملیاتی و ساختار هزینه کرد پس از ارزیابی شرکت های درخواست دهنده، با مشارکت ذینفعان بانک مرکزی و ناظران پروژه در همکاری با شرکت انجام خواهد شد.