شرح مسئله و اهداف شرکت برای تعریف پروژه

تحول دیجیتال در نظام‌های پولی جهان با معرفی ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (Central Bank Digital Currency – CBDC) وارد مرحله‌ای نوین شده است. کشورهایی مانند چین، هند، روسیه و اتحادیه اروپا با توسعه پول‌های دیجیتال ملی در تلاش‌اند تا زیرساخت پرداخت‌های داخلی خود را هوشمند، شفاف و مقاوم در برابر تهدیدات اقتصادی و تحریم‌ها کنند.

در ایران نیز بانک مرکزی با هدف مدرن‌سازی نظام پولی و افزایش شفافیت تراکنش‌های مالی، طرح ریال دیجیتال را به‌عنوان شکل الکترونیکی پول ملی آغاز کرده است. با این حال، زیست‌بوم خدمات و کاربردهای مبتنی بر ریال دیجیتال هنوز در مراحل اولیه قرار دارد و نیازمند توسعه در ابعاد فنی، نهادی، حقوقی و کسب‌وکاری است تا بتواند به‌صورت پایدار و گسترده مورد استفاده قرار گیرد.

پروژه «توسعه زیست‌بوم ریال دیجیتال» با هدف ایجاد زیرساخت یکپارچه برای گسترش پذیرش، کاربرد و تعامل میان بازیگران اقتصادی بر بستر ریال دیجیتال طراحی شده است. این پروژه به دنبال ایجاد شبکه‌ای از خدمات مالی نوین شامل پرداخت، اعتبار، بیمه، وام خرد، و خدمات مبتنی بر داده است تا ریال دیجیتال از یک ابزار پرداخت صرف، به یک بستر تحول در اقتصاد دیجیتال کشور تبدیل شود.

اهداف کلان پروژه عبارت‌اند از:

• طراحی مدل همکاری میان بانک‌ها، فین‌تک‌ها و نهادهای حاکمیتی در استفاده از ریال دیجیتال
  
  
• توسعه کاربردهای تجاری، بانکی و خرد برای پذیرش عمومی ریال دیجیتال
  
  
• طراحی پروتکل‌های فنی برای تعامل بین کیف پول‌ها، درگاه‌های پرداخت و سیستم‌های تسویه
  
  
• ایجاد مدل انگیزشی برای پذیرندگان (Merchants) و توسعه‌دهندگان
  
  
• تسهیل پیاده‌سازی سیاست‌های پولی هوشمند و نظارت بلادرنگ بر تراکنش‌های اقتصاد کشور
  
  

چالش‌های فنی و تخصصی پروژه

1. یکپارچگی با زیرساخت‌های بانکی و پرداخت فعلی: یکی از چالش‌های اصلی، طراحی پروتکل‌های اتصال ریال دیجیتال با سامانه‌های موجود مانند شتاب، شاپرک، پایا و ساتنا بدون ایجاد اختلال در عملکرد آن‌هاست.
   
   
2. توسعه استاندارد کیف پول‌های دیجیتال: برای استفاده گسترده، کیف پول‌های مبتنی بر ریال دیجیتال باید با انواع دستگاه‌ها، پلتفرم‌ها و APIهای فین‌تک‌ها سازگار باشند و از الزامات امنیتی و احراز هویت پیروی کنند.
   
   
3. توسعه مدل حریم خصوصی در تراکنش‌ها: ریال دیجیتال باید میان شفافیت نظارتی و حفظ محرمانگی کاربران تعادل برقرار کند؛ طراحی مدل‌های رمزنگاری قابل اعتماد (مانند zk-SNARKs) برای حفظ حریم خصوصی ضروری است.
   
   
4. مدیریت داده و سیاست‌گذاری پولی هوشمند: طراحی ماژول‌های تحلیلی مبتنی بر داده‌های تراکنشی جهت اجرای سیاست‌های پولی هدفمند و بلادرنگ (Real-time Monetary Policy).
   
   
5. طراحی معماری باز (Open CBDC Architecture): ایجاد بستر توسعه‌پذیر که فین‌تک‌ها و بانک‌ها بتوانند سرویس‌های متنوع مانند وام‌دهی، بیمه، پرداخت قسط و اعتبارات خرد را بر پایه ریال دیجیتال بسازند.
   
   
6. مدیریت مقیاس‌پذیری و امنیت: زیرساخت فنی باید توان پردازش میلیون‌ها تراکنش در ثانیه را با سطح اطمینان بالا و پشتیبانی از مکانیزم‌های ضد‌جعل، ضد‌دو‌بار‌خرجی (Double-Spending) و بازیابی اضطراری فراهم کند.
   
   

فازهای عملیاتی پیشنهادی:

• فاز ۱: تحقیق و تدوین مدل زیست‌بوم ریال دیجیتال (تحلیل ذی‌نفعان، نقش‌ها و جریان داده)
  
  
• فاز ۲: طراحی معماری فنی و مدل همکاری میان بانک‌ها و فین‌تک‌ها
  
  
• فاز ۳: توسعه نمونه اولیه کیف پول، درگاه پرداخت و API عمومی ریال دیجیتال
  
  
• فاز ۴: اجرای پایلوت در حوزه‌های منتخب (پرداخت خرد، تسویه Merchant، وام خرد و بیمه دیجیتال)
  
  
• فاز ۵: تدوین مدل تجاری، چارچوب حقوقی و نقشه راه توسعه ملی
  
  

نوآوری محصول نسبت به محصولات مشابه در کشور/شرکت

1. اولین مدل جامع زیست‌بوم ریال دیجیتال در ایران: این پروژه فراتر از توسعه زیرساخت تراکنش است و اکوسیستمی از خدمات مکمل شامل پرداخت، اعتبارات، بیمه و تحلیل داده را فراهم می‌کند.
   
   
2. تعامل میان بانک‌ها و فین‌تک‌ها در چارچوب CBDC: تعریف مدل همکاری شفاف که در آن بانک مرکزی به‌عنوان صادرکننده پول و فین‌تک‌ها به‌عنوان ارائه‌دهندگان خدمات عمل می‌کنند.
   
   
3. قراردادهای هوشمند مالی بومی: توسعه قراردادهای خوداجرا برای پرداخت اقساط، انتقال خودکار وجوه، و اجرای سیاست‌های مالی مشروط.
   
   
4. تحلیل بلادرنگ تراکنش‌ها و سیاست‌گذاری پولی هوشمند: با تجمیع داده‌ها در هسته تحلیلی، بانک مرکزی می‌تواند روند تورم، نقدینگی و سرعت گردش پول را به‌صورت بلادرنگ پایش کند.
   
   
5. پشتیبانی از مدل «پرداخت بدون واسطه» (Offline & P2P): کاربران می‌توانند بدون اتصال به اینترنت یا بانک، تراکنش‌های P2P امن انجام دهند که برای مناطق کم‌برخوردار حیاتی است.
   
   
6. مدل انگیزشی برای پذیرندگان و توسعه‌دهندگان: سیستم پاداش برای پذیرندگان (Merchants Rewards) و مشوق توسعه‌دهندگان خدمات مکمل در اکوسیستم ریال دیجیتال.
   
   

مقیاس پروژه

مقیاس فنی: پروژه در فاز اول می‌تواند در محیط پایلوت بانک مرکزی با همکاری چند بانک منتخب، اپلیکیشن پرداخت و فین‌تک معتبر اجرا شود. پس از ارزیابی عملکرد، به‌صورت ملی برای تمام کاربران، کسب‌وکارها و دستگاه‌های پرداخت قابل استقرار خواهد بود.

مقیاس اقتصادی: اجرای کامل زیست‌بوم ریال دیجیتال می‌تواند گردش نقدینگی را بهینه کند، هزینه مبادلات مالی را کاهش دهد، و شفافیت مالیاتی و نظارتی کشور را افزایش دهد. همچنین زمینه‌ساز تحول دیجیتال در صنایع بیمه، وام‌دهی، پرداخت و خدمات عمومی خواهد بود.

کاربران نهایی:

• بانک مرکزی و بانک‌های تجاری به‌عنوان بازیگران اصلی صدور و تسویه
  
  
• فین‌تک‌ها و شرکت‌های پرداخت برای توسعه خدمات مکمل
  
  
• نهادهای حاکمیتی برای اجرای سیاست‌های اقتصادی
  
  
• کاربران حقیقی و کسب‌وکارها برای پرداخت و تراکنش‌های روزمره
  
  

تأثیر کلان:

• ارتقای شفافیت مالی و مقابله با پولشویی
  
  
• افزایش کارایی نظام پولی کشور و کاهش هزینه‌های مبادله
  
  
• تقویت استقلال پول ملی در برابر تحریم‌ها
  
  
• ایجاد زیرساخت نوآورانه برای خدمات مالی آینده (Open Finance & Smart Economy)
  
  

جمع‌بندی فازبندی پیشنهادی پروژه

فاز	عنوان فاز	خروجی کلیدی	نوع فعالیت
۱	تدوین مدل زیست‌بوم و تحلیل ذی‌نفعان ریال دیجیتال	نقشه اکوسیستم و مدل همکاری ذی‌نفعان	Research
۲	طراحی معماری فنی و مدل همکاری بانک–فین‌تک	نقشه فنی، پروتکل‌های امنیتی و جریان داده	Design
۳	توسعه کیف پول، API عمومی و درگاه پرداخت ریال دیجیتال	نمونه اولیه زیرساخت تراکنشی	Development
۴	اجرای پایلوت در حوزه‌های منتخب	ارزیابی عملکرد و پذیرش کاربران	Implementation
۵	تدوین مدل تجاری، چارچوب حقوقی و نقشه راه ملی	سند توسعه و نقشه استقرار ملی	Validation

ملاحظات چارچوب پروپوزال ارسالی:

نگاه ماژولار و فازبندی:

به توجه به نوع تامین مالی پروژه که مبتنی بر اعتبار مالیاتی بانک مرکزی که عطف به تفاهم نامه بانک مرکزی و معاونت علمی ریاست جمهوری است، پروپوزال تهیه شده باید ساختار فازبندی شده و ماژولار داشته باشد و برای بازه زمانی یک ساله طراحی شده باشد و از سوی دیگر خروجی های هر فاز یا ماژول قابل اندازه گیری و بررسی باشد. از این رو ساختار فازبندی پیشنهادی در RFP موجود ارائه شده است با توجه به دانش و تجربه شرکت ارسال کننده پروپوزال، قابلیت بهبود و اصلاح دارد.

نگاه مالی مبتنی بر تحقیق و توسعه:

باتوجه به ماهیت R&D این پروژه و اهمیت سهم تحقیق برای نوآوری نسبت به راهکارهای موجود در بازار یا نمونه های بین المللی، باید بیش از 40 درصد ارزش پروژه باید برای مصارف مربوط به تحقیقات مورد نیاز برای توسعه محصول باشد. میزان سطح نوآوری و بخشی از محصول / پروژه که نسبت به راهکارهای حال حاضر نوآورانه است، تصریح و شفاف شود.

سرفصل هزینه کرد موردپذیرش:

باتوجه به نوع تامین مالی پروژه، باید محل مصرف منابع تامین شده عطف به آیین نامه های معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری برای پروژه های R&D در موضوعات ذیل باشد:

• تهیه و اجاره فضای کار اختصاصی تحقیق و توسعه: هزینه اجاره فضای تحقیق و توسعه با اولویت استقرار در زیست بوم نوآوری متناسب با پروژه تحقیق و توسعه

• ماشین آلات و تجهیزات: معادل استهلاک سالیانه ماشین آلات و تجهیزات در صورتی که نصب و راه اندازی شده باشد.

• نیروی انسانی : معادل حقوق و مزایای مندرج در لیست بیمه تامین اجتماعی برای نیروی انسانی مستقیم در پروژه های تحقیق و توسعه تا سقف حداکثر دستمزد مشمول کسر حق بیمه 

• مواد اولیه و قطعات مصرفی : مواد اجزاء و قطعات به میزان متناسب برای تولید آزمایشی به تعداد محدود برای ساخت نمونه اولیه و به میزان به کار رفته برای ساخت واحد آزمایشی

• تاییدیه ها و استانداردها: 

• هزینه آزمون ها و تست ها برای تحقیق و توسعه 

• استانداردهای ویژه و اختصاصی بر روی محصولات و خدمات مرتبط با پروژه مورد نظر 

• هزینه ثبت پتنت بین المللی  

• همکاری فناورانه: هزینه کرد قرارداد با شرکت های دانش بنیان و فناور دانشگاه ها و مراکز پژوهشی با تایید دبیرخانه و در چارچوب سرفصل های مورد تایید هزینه کرد در پروژه های تحقیق و توسعه

در پروپوزال ارسالی، پیشنهاد کلی نسبت به ساختار هزینه اعلام گردد.

 

تدقیق فازهای عملیاتی و ساختار هزینه کرد پس از ارزیابی شرکت های درخواست دهنده، با مشارکت ذینفعان بانک مرکزی و ناظران پروژه در همکاری با شرکت انجام خواهد شد.